{"id":16,"date":"2025-08-24T23:51:22","date_gmt":"2025-08-24T21:51:22","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/?p=16"},"modified":"2025-08-26T07:28:44","modified_gmt":"2025-08-26T05:28:44","slug":"dzialki-na-wzgorzu-madera-rys-historyczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/?p=16","title":{"rendered":"Dzia\u0142ki na Wzg\u00f3rzu Madera – Rys historyczny"},"content":{"rendered":"\n

Ogr\u00f3dki dzia\u0142kowe na Wzg\u00f3rzu Madera na Woli Duchackiej Zach\u00f3d istniej\u0105 nieprzerwanie od pocz\u0105tku lat 80-tych. Wielu dzia\u0142kowc\u00f3w gospodaruje na tym terenie od momentu ich utworzenia. Ogrody powsta\u0142y jako teren rekreacji dla mieszka\u0144c\u00f3w krakowskiego osiedla Wola Duchacka Zach\u00f3d, kt\u00f3rzy samodzielnie dokonali tutaj rekultywacji terenu, po dawnym wyrobisku kopalnianym i wysypisku \u015bmieci. Miejsce to, ma wyj\u0105tkow\u0105 histori\u0119, kt\u00f3r\u0105 trzeba pozna\u0107 i zrozumie\u0107, aby m\u00f3c rozmawia\u0107 o jego przysz\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Lokalizacja<\/h2>\n\n\n\n

W g\u0119stej miejskiej zabudowie czasem trudno odczyta\u0107 rze\u017ab\u0119 terenu, jednak Wzg\u00f3rze Madera naj\u0142atwiej zauwa\u017cy\u0107 na kilku wyj\u0105tkowo stromych ulicach Woli Duchackiej. Od po\u0142udnia to bardzo stromy odcinek ul. Beskidzkiej – mi\u0119dzy Zubrzyckiego a Sanock\u0105 – oraz ulica Bystra, kt\u00f3ra jest jednokierunkowa w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na stromy spadek. Od wschodu wspinamy si\u0119 na Mader\u0119 strom\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0105 ul. Malborskiej oraz Klonowica, a od zachodu stromo opada ko\u0144c\u00f3wka ul. Kotsisa, kt\u00f3ra prowadzi wprost do ogr\u00f3dk\u00f3w dzia\u0142kowych. <\/p>\n\n\n\n

Nie przypadkiem nazwy ulic nosz\u0105 tutaj nazwiska krakowskich malarzy. Teren jest szczeg\u00f3lnie malowniczy – ze Wzg\u00f3rza Madera rozpo\u015bciera si\u0119 wspania\u0142a panorama centrum Krakowa z doskonale widocznym wzg\u00f3rzem Wawelskim. To chyba nie przypadek, \u017ce w\u0142a\u015bnie to miejsce wybra\u0142 kiedy\u015b na sw\u00f3j dom tw\u00f3rca idei 'Wielkiego Krakowa’ Juliusz Leo. Dworek prezydenta sta\u0142 na Bonarce do pocz\u0105tku dwudziestego pierwszego wieku. Niestety, w latach PRL zosta\u0142 przej\u0119ty przez sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 'EL – Mechanika’, kt\u00f3ra na tyle mocno go przebudowa\u0142a, \u017ce kiedy powstawa\u0142o centrum handlowe Bonarka, zosta\u0142 bezceremonialnie wyburzony.<\/p>\n\n\n\n

Jedyn\u0105 pami\u0105tk\u0105 tego miejsca, jest zabezpieczona w formie trwa\u0142ej ruiny kamienna baszta, kt\u00f3ra sta\u0142a w\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 gospodarczych za\u0142o\u017cenia dworskiego. Raczej nie by\u0142 to wapiennik, jak b\u0142\u0119dnie si\u0119 czasem uwa\u017ca, gdy\u017c te budowano zawsze w pobli\u017cu kamienio\u0142om\u00f3w wapienia, a w tym miejscu wydobywano nie wapie\u0144, lecz glin\u0119 do pobliskiej cegielni. Zreszt\u0105 sama baszta ma stosunkowo cienkie \u015bciany i otwory okienne, co czyni j\u0105 niepodobn\u0105 do innych krakowskich wapiennik\u00f3w. Bardziej ju\u017c przywodzi na my\u015bl skojarzenia z basztami znanymi z winnic kraj\u00f3w po\u0142udnia Europy. Czy\u017cby nazwa Madera mia\u0142a co\u015b wsp\u00f3lnego z winiarstwem? \u017badne \u017ar\u00f3d\u0142a na to nie wskazuj\u0105, a nazwa pochodzi raczej od nazwiska jednego z mieszka\u0144c\u00f3w tych teren\u00f3w. Jednak wyspa Madera by\u0142a na prze\u0142omie wiek\u00f3w popularnym kierunkiem turystyki w\u015br\u00f3d zamo\u017cnych os\u00f3b. Tymczasem przy wielu starszych domach i w ogr\u00f3dkach dzia\u0142kowych na Wzg\u00f3rzu Madera, rosn\u0105 dziko wyj\u0105tkowo s\u0142odkie winogrona, przypominaj\u0105ce stary szczep bastardo<\/em>, pochodz\u0105cy z portugalskiej wyspy.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Przemys\u0142owe dziedzictwo<\/h2>\n\n\n\n

U podn\u00f3\u017ca Wzg\u00f3rza Madera na Bonarce, ju\u017c od XIX w. intensywnie rozwija\u0142 si\u0119 przemys\u0142. Kluczow\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a w tym rozwoju oczywi\u015bcie kolej. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce istniej\u0105ca do dzi\u015b stacja Bonarka, obs\u0142ugiwa\u0142a kiedy\u015b r\u00f3wnie\u017c ruch z biegn\u0105cej alejami Trzech Wieszcz\u00f3w kolei cyrkumwalacyjnej, by\u0142a to wi\u0119c wa\u017cna i ruchliwa stacja przesiadkowa. W czasie pierwszej Wojny \u015awiatowej, do szpitala polowego dzia\u0142aj\u0105cego w budynkach J\u00f3zefowa – czyli obecnie Sanktuarium Mi\u0142osierdzia Bo\u017cego – zwo\u017cono rannych i chorych z ca\u0142ego frontu wschodniego. Cz\u0119\u015b\u0107 z tych, kt\u00f3rzy nie prze\u017cyli podr\u00f3\u017cy, grzebano wprost na Wzg\u00f3rzu Madera nad stacj\u0105, na dawnym cmentarzu epidemicznym. Podczas budowy ul. Turowicza, cz\u0119\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w przeniesiono do zbiorowej mogi\u0142y przy tej nowej arterii. <\/p>\n\n\n\n

A je\u015bli pojawi\u0142a si\u0119 kolej, to za ni\u0105 przyszed\u0142 i przemys\u0142 – oparty zreszt\u0105 o lokalne z\u0142o\u017ca surowc\u00f3w mienianych – glin\u0119 oraz margle i wapienie kamienio\u0142omu w P\u0142aszowie. To tutaj funkcjonowa\u0142a s\u0142ynna „Fabryka Kurzu w Podg\u00f3rzu”, jak \u017cartobliwie m\u00f3wili o fabryce cementu portlandzkiego, a potem supertomasyny mieszka\u0144cy tej dzielnicy. Obok dzia\u0142a\u0142a te\u017c do 2008 r. cegielnia. To w\u0142a\u015bnie na terenie jej wyrobisk istniej\u0105 dzisiaj stawy przy Bonarce, a wy\u017cej mieszcz\u0105 si\u0119 ogr\u00f3dki dzia\u0142kowe.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Dzia\u0142ki na Wzg\u00f3rzu Madera<\/h2>\n\n\n\n

Po wojnie teren by\u0142 wykorzystywany przez miasto jako dzikie wysypisko \u015bmieci. Nigdy nie zosta\u0142o ono przez miasto zrekultywowane, a jedynie pokryte cienk\u0105 warstw\u0105 ziemi i przekazane sp\u00f3\u0142dzielni mieszkaniowej Wola Duchacka Zach\u00f3d. Przez ponad 40 lat dzia\u0142kowcy samodzielnie dokonali ogromnej pracy, oczyszczaj\u0105c i zagospodarowuj\u0105c teren, ca\u0142kowicie na w\u0142asny koszt. Skala przeprowadzonych prac rekultywacyjnych oraz ich wieloletni horyzont czasowy sprawiaj\u0105, \u017ce dzia\u0142kowcy stali si\u0119 faktycznie partnerem miasta w zagospodarowaniu tego terenu. W latach 80-tych i 90-tych ka\u017cdy na osiedlu, albo sam mia\u0142 dzia\u0142k\u0119, albo zna\u0142 kogo\u015b z dzia\u0142ek. By\u0142 to swego rodzaju fenomen spo\u0142eczny, gdy\u017c bez pr\u0105du i wody zagospodarowano wielohektarowy teren, na kt\u00f3rym kwit\u0142o \u017cycie i kontakty spo\u0142eczne. Dzia\u0142ki by\u0142y ternem bezpiecznego i przyjemnego sp\u0119dzania czasu dla ca\u0142ych rodzin, mimo, \u017ce oficjalnie nie funkcjonowa\u0142y jako rodzinny ogr\u00f3d dzia\u0142kowy. To fenomen w skali miasta – najwi\u0119kszy teren zagospodarowany i utrzymany przez samych mieszka\u0144c\u00f3w bez pomocy z zewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n

Dzisiaj, struktura spo\u0142eczna osiedla jest bardziej zr\u00f3\u017cnicowana, dobudowano nowe bloki, zwi\u0119kszy\u0142 si\u0119 ruch samochodowy. Jednak charakter dzia\u0142ek jako dzikiej enklawy w centrum miasta dalej pozostaje \u017cywy. Cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ek przej\u0119\u0142o ju\u017c kolejne pokolenie dzia\u0142kowc\u00f3w, a cz\u0119\u015b\u0107 kupili nowi w\u0142a\u015bciciele. Powsta\u0142o te\u017c stowarzyszenie dzia\u0142kowc\u00f3w, maj\u0105ce za cel reprezentowanie dzia\u0142kowc\u00f3w i utrzymanie rekreacyjnego charakteru tego wyj\u0105tkowego terenu.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ogr\u00f3dki dzia\u0142kowe na Wzg\u00f3rzu Madera na Woli Duchackiej Zach\u00f3d istniej\u0105 nieprzerwanie od pocz\u0105tku lat 80-tych. Wielu dzia\u0142kowc\u00f3w gospodaruje na tym terenie od momentu ich utworzenia. Ogrody powsta\u0142y jako teren rekreacji dla mieszka\u0144c\u00f3w krakowskiego osiedla Wola Duchacka Zach\u00f3d, kt\u00f3rzy samodzielnie dokonali tutaj rekultywacji terenu, po dawnym wyrobisku kopalnianym i wysypisku \u015bmieci. Miejsce to, ma wyj\u0105tkow\u0105 histori\u0119, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":17,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-16","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":42,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16\/revisions\/42"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/17"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrodywzgorzemadera.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}